ذبيح الله صفا

296

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

وى مقدمات علوم را نزد پدر خود بهاء الدين فراگرفت و سپس نزد قاضى عضد الدين ايگى و علماى ديگر باتمام تحصيلات پرداخت و بعد بدمشق و مصر رفت و در آنجا نيز تحصيلات خود را تعقيب نمود و از آنجا ببغداد بازگشت و همانجا بود تا درگذشت . در احوال او نوشته‌اند كه نسبت بدرويشان و دانشجويان متواضع بود و بديدار امرا و رجال رغبتى نداشت مگر آنكه بزرگان و سلاطين بخانهء او مىرفتند و ازو طلب دعا و نصيحت مىنمودند . از آثار اوست شرح بخارى ، شرح مواقف ، شرح مختصر ابن - حاجب ؛ انموذج الكشاف ، حاشيه بر تفسير بيضاوى . وفات او در راه حج اتفاق افتاد و او را ببغداد باز بردند و در قبرى كه خود نزديك گور شيخ ابو اسحق شيرازى مهيا كرده بود به خاك سپردند . از جملهء منظومهايى كه در علم معانى و بيان يا ديگر علوم ادبى ساخته شد يكى قسمتى است از الفيهء ابن الشّحنه ( محب الدين ابو الوليد محمد بن محمد تركى حلبى 749 - 817 ) . اين الفيه در ده علم از علوم ادبى است و اصول معانى و بيان را در يكصد بيت شاملست ؛ ديگر قصيده‌ييست بنام « المقصد الجليل فى علم الخليل » دربارهء عروض از ابن حاجب كه پيش ازين ازو و آثارش سخن گفته‌ام . تأليفات فارسى در انشاء و علوم بلاغت و شعر در قرن هفتم و هشتم مؤلفان ايرانى تنها بايجاد كتب و شروح و حواشى متعدد خود در علوم ادبى به زبان عربى سرگرم نبودند بلكه تأليفاتى در بعضى انواع علوم ادبى به زبان فارسى هم پديد آوردند كه معدودى از آنها مربوط بعلوم لسانى و ادبى عربى بود و بيشتر آنها دربارهء علوم ادبى فارسى . معمولا تأليف اين گونه كتابها تحت تأثير و بتقليد از علوم ادبى عربى صورت گرفته است چنان كه هنوز هم ادباى ايرانى تحت تأثير همان روش و همان مبانى و حتى همان اصطلاحات قرار دارند . در علم انشاء و رسائل بديع و عروض و قافيه و امثال آنها درين عهد چند تأليف مهم داريم كه در رأس همهء آنها المعجم فى معايير اشعار العجم قرار دارد . دربارهء اين